Słownik pojęć neuroplastyczności — 30 terminów, które musisz znać

Neurobiologia posługuje się specyficznym słownictwem, które łatwo pomylić lub zrozumieć powierzchownie. Ten słownik zbiera najważniejsze terminy związane z neuroplastycznością w jednym miejscu — w zwięzłej, jednoznacznej formie.

A–M

Akson — długie, cienkie włókno wychodzące z ciała neuronu, przewodzące sygnał elektryczny do innych komórek.

Apoptoza synaptyczna (przycinanie synaptyczne, synaptic pruning) — naturalny proces eliminacji nadmiarowych, rzadko używanych połączeń synaptycznych, szczególnie intensywny w okresie dojrzewania mózgu.

Arboryzacja dendrytyczna — rozgałęzianie się dendrytów neuronu, zwiększające liczbę możliwych połączeń z innymi komórkami.

BDNF (brain-derived neurotrophic factor) — białko z grupy neurotrofin, wspierające przeżycie neuronów, wzrost dendrytów i tworzenie nowych synaps; jego poziom rośnie m.in. pod wpływem wysiłku fizycznego.

Ciało migdałowate — struktura układu limbicznego odpowiedzialna głównie za przetwarzanie emocji, zwłaszcza strachu i zagrożenia.

Dendryt — rozgałęzione wypustki neuronu odbierające sygnały od innych komórek nerwowych.

Extinction learning (wygaszanie) — proces uczenia się nowego skojarzenia hamującego wcześniej wyuczoną reakcję (np. lękową), bez usuwania oryginalnej pamięci.

Glej (komórki glejowe) — komórki wspierające neurony strukturalnie i metabolicznie; obejmują m.in. astrocyty i mikroglej.

Hipokamp — struktura mózgu kluczowa dla tworzenia nowych wspomnień i orientacji przestrzennej, jeden z niewielu obszarów, w których rozważa się neurogenezę u dorosłych.

Kora przedczołowa — najbardziej przednia część kory mózgowej, odpowiedzialna za planowanie, kontrolę impulsów i regulację emocji.

LTD (long-term depression, długotrwałe osłabienie synaptyczne) — proces przeciwny do LTP; trwałe osłabienie siły połączenia synaptycznego.

LTP (long-term potentiation, długotrwałe wzmocnienie synaptyczne) — trwały wzrost siły przekazywania sygnału między dwoma neuronami po intensywnej, powtarzanej stymulacji; uznawany za komórkowy fundament uczenia się i pamięci.

Mielinizacja — proces otaczania aksonu osłonką mielinową, przyspieszającą przewodzenie impulsów nerwowych.

N–Z

Neurogeneza — proces powstawania nowych neuronów z komórek macierzystych; u dorosłych ludzi jej zakres pozostaje przedmiotem naukowej debaty.

Neuron — podstawowa komórka nerwowa przewodząca i przetwarzająca sygnały elektryczne i chemiczne.

Neuroplastyczność — zdolność układu nerwowego do zmiany struktury i funkcji w odpowiedzi na doświadczenie.

Neuroprzekaźnik — substancja chemiczna przekazująca sygnał między neuronami w synapsie (np. dopamina, serotonina, GABA).

Okres krytyczny (okres wrażliwy) — etap rozwoju, w którym dany obszar mózgu wykazuje szczególnie wysoką plastyczność wobec konkretnych bodźców.

Plastyczność funkcjonalna — zdolność jednego obszaru mózgu do przejęcia funkcji innego, uszkodzonego obszaru.

Plastyczność strukturalna — fizyczna zmiana liczby lub kształtu neuronów, synaps i dendrytów.

Plastyczność synaptyczna — zmiana siły istniejącego połączenia między dwoma neuronami.

Potencjał czynnościowy — gwałtowna zmiana potencjału elektrycznego błony neuronu, będąca podstawą przewodzenia sygnału.

Reguła Hebba — zasada sformułowana przez Donalda Hebba: neurony aktywowane jednocześnie wzmacniają łączące je połączenie (“neurony, które razem strzelają, razem się łączą”).

Rezerwa poznawcza — zdolność mózgu do efektywnego funkcjonowania mimo zmian patologicznych lub związanych z wiekiem, budowana m.in. przez edukację i aktywność poznawczą.

Striatum (prążkowie) — struktura jąder podstawy mózgu odgrywająca kluczową rolę w tworzeniu nawyków i przetwarzaniu nagrody.

Synapsa — miejsce kontaktu między dwoma neuronami, w którym zachodzi przekazywanie sygnału.

Synaptogeneza — proces tworzenia nowych synaps.

Układ dopaminergiczny — sieć neuronów wykorzystujących dopaminę, kluczowa dla motywacji, nagrody i uczenia się na podstawie konsekwencji działań.

Układ glimfatyczny — system oczyszczania mózgu z produktów przemiany materii, aktywny szczególnie podczas głębokiego snu.

Układ limbiczny — zespół struktur mózgu (m.in. hipokamp, ciało migdałowate) zaangażowanych w emocje, pamięć i motywację.

Wygaszanie warunkowe — patrz: extinction learning.

FAQ

Czym różni się neuroplastyczność od neurogenezy? Neuroplastyczność to szeroki parasol obejmujący wszystkie formy zmiany mózgu — od zmiany siły pojedynczej synapsy po reorganizację całych obszarów kory. Neurogeneza to węższe pojęcie oznaczające wyłącznie powstawanie nowych neuronów.

Czy te pojęcia stosuje się wymiennie w literaturze naukowej? Nie zawsze — precyzja terminologiczna ma znaczenie, zwłaszcza przy rozróżnieniu plastyczności strukturalnej i funkcjonalnej, które opisują różne zjawiska.

Bibliografia

1. Citri, A., Malenka, R.C. (2008). Synaptic plasticity: multiple forms, functions, and mechanisms. Neuropsychopharmacology, 33(1), 18–41.
2. Hebb, D.O. (1949). The Organization of Behavior: A Neuropsychological Theory. Wiley.
3. Holtmaat, A., Svoboda, K. (2009). Experience-dependent structural synaptic plasticity in the mammalian brain. Nature Reviews Neuroscience, 10, 647–658.
4. Jessen, N.A., Munk, A.S.F., Lundgaard, I., Nedergaard, M. (2015). The Glymphatic System: A Beginner’s Guide. Neurochemical Research, 40(12), 2583–2599.
5. Smith, K.S., Graybiel, A.M. (2016). Habit formation. Dialogues in Clinical Neuroscience, 18(1), 33–43.

Ten artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji ze specjalistą.