Czy mózg dorosłego może się zmieniać? Neurogeneza i plastyczność po 30., 40. i 60. roku życia

“Jestem już za stary, żeby się tego nauczyć.” To jedno z najczęstszych przekonań ograniczających — i jedno z najsłabiej uzasadnionych naukowo. Mózg dorosłego człowieka nie jest strukturą zamkniętą. Zmienia się przez całe życie, choć w innym tempie i zakresie niż mózg dziecka.

Neuroplastyczność nie kończy się w dzieciństwie

Zdolność do tworzenia i wzmacniania połączeń synaptycznych — czyli plastyczność synaptyczna — jest obecna w mózgu na każdym etapie życia. To, co zmienia się z wiekiem, to przede wszystkim tempo i łatwość tych zmian, nie ich obecność. Dorosły mózg wciąż buduje nowe połączenia w odpowiedzi na naukę, ćwiczenie i powtarzanie — wymaga to jednak zwykle więcej powtórzeń i czasu niż w okresie dzieciństwa, kiedy mózg przechodzi przez tzw. okresy krytyczne szczególnie wysokiej plastyczności.

Najbardziej kontrowersyjne pytanie: czy powstają nowe neurony u dorosłych?

To pytanie od kilku lat dzieli środowisko naukowe. W 2018 roku niemal jednocześnie ukazały się dwa badania z przeciwstawnymi wnioskami.

Zespół Shawna Sorrellsa, publikując w Nature, przebadał tkankę hipokampa pobraną od osób w różnym wieku i stwierdził, że liczba młodych, niedojrzałych neuronów gwałtownie spada w ciągu pierwszego roku życia, a u dorosłych jest praktycznie niewykrywalna — co sugerowałoby, że neurogeneza hipokampalna u ludzi dorosłych zasadniczo ustaje.

Niemal równolegle, w czasopiśmie Cell Stem Cell, zespół Marii Boldrini opublikował badanie oparte na innej metodzie ilościowej (stereologii), które wykazało coś przeciwnego: obecność tysięcy proliferujących progenitorów neuronalnych oraz młodych neuronów w hipokampie osób w wieku od 14 do 79 lat, przy braku istotnego spadku ich liczby wraz z wiekiem.

Od tego czasu opublikowano kolejne prace (m.in. zespołu Morena-Jiméneza w 2019 roku), które również wskazywały na obecność neurogenezy u zdrowych dorosłych, malejącej jednak wyraźnie u osób z chorobą Alzheimera. Rozbieżności między badaniami tłumaczy się głównie różnicami metodologicznymi — czułością technik barwienia tkanki, jakością zachowania materiału pośmiertnego i sposobem liczenia komórek.

Aktualny stan wiedzy można podsumować tak: naukowcy są zgodni, że u gryzoni neurogeneza hipokampalna trwa przez całe dorosłe życie i pełni ważną funkcję. U ludzi kwestia ta pozostaje otwarta — część badań wskazuje na jej obecność (choć w mniejszej skali niż u gryzoni), inne na jej praktyczny zanik po okresie dzieciństwa. Nie ma jednak sporu co do tego, że plastyczność synaptyczna — czyli zmiana siły i liczby połączeń między już istniejącymi neuronami — trwa u ludzi przez całe życie, niezależnie od wyniku sporu o neurogenezę.

Co realnie zmienia się w kolejnych dekadach

Po 30. roku życia

Mózg jest wciąż bardzo plastyczny, choć zaczyna tracić już pewną elastyczność charakterystyczną dla wczesnej dorosłości. To dobry moment na budowanie nawyków poznawczych (nauka, czytanie, nowe umiejętności) — mechanizmy leżące u podstaw uczenia się działają praktycznie z pełną sprawnością.

Po 40. roku życia

Zaczynają być widoczne pierwsze, subtelne zmiany objętości niektórych struktur, w tym hipokampa, szczególnie przy braku aktywności fizycznej i poznawczej. To właśnie tempo i regularność stymulacji — a nie sam wiek — okazują się głównym czynnikiem różnicującym, jak sprawny pozostaje mózg w tym okresie.

Po 60. roku życia

Tempo zmian plastycznych wyraźnie zwalnia, a naturalne procesy starzenia (w tym spadek objętości niektórych struktur) stają się bardziej wyraźne. Nie oznacza to jednak utraty zdolności do zmiany — badania nad interwencjami takimi jak trening aerobowy pokazują, że nawet w starszym wieku możliwe jest zwiększenie objętości hipokampa i poprawa pamięci przestrzennej w wyniku regularnego wysiłku fizycznego.

Co realnie stymuluje plastyczność u dorosłych

Aktywność fizyczna aerobowa — zwiększa poziom BDNF, białka wspierającego przeżycie neuronów i tworzenie nowych połączeń.
Nowość i różnorodność bodźców — powtarzanie dobrze znanych czynności stymuluje mózg słabiej niż mierzenie się z czymś nowym i wymagającym.
Sen — konsolidacja pamięci i procesy naprawcze zachodzą w dużej mierze podczas snu głębokiego.
Interakcje społeczne i aktywność poznawcza — budują tzw. rezerwę poznawczą, czyli zdolność mózgu do skutecznego funkcjonowania mimo zmian związanych z wiekiem.

Co możesz zrobić już dziś

Jeśli obawiasz się, że “jest już za późno” na naukę nowego języka, zmianę zawodu czy pracę nad nawykami — dane naukowe nie potwierdzają tej obawy. Zmienia się tempo, nie możliwość. Warto połączyć regularną aktywność fizyczną, dobry sen i konsekwentne, powtarzalne ćwiczenie nowej umiejętności — to właśnie te trzy elementy mają najsilniejsze oparcie w badaniach nad plastycznością mózgu dorosłego.

FAQ

Czy po 60. roku życia można jeszcze nauczyć się nowego języka? Tak, choć proces zwykle przebiega wolniej niż u młodszych osób i wymaga więcej regularnych powtórzeń. Mechanizmy leżące u podstaw uczenia się nie znikają z wiekiem.

Czy brak nowych neuronów oznacza brak plastyczności? Nie. Nawet jeśli neurogeneza u dorosłych jest ograniczona, plastyczność synaptyczna — zmiana siły istniejących połączeń — pozostaje aktywna przez całe życie i to ona odpowiada za większość efektów uczenia się.

Dlaczego naukowcy wciąż spierają się o neurogenezę u dorosłych? Główne trudności to jakość pośmiertnej tkanki mózgowej, różnice metod barwienia komórek i brak jednej, uniwersalnie akceptowanej metody liczenia młodych neuronów u ludzi.

Bibliografia

Sorrells, S.F., Paredes, M.F., Cebrian-Silla, A. i in. (2018). Human hippocampal neurogenesis drops sharply in children to undetectable levels in adults. Nature, 555, 377–381.
Boldrini, M., Fulmore, C.A., Tartt, A.N. i in. (2018). Human Hippocampal Neurogenesis Persists throughout Aging. Cell Stem Cell, 22(4), 589–599.
Moreno-Jiménez, E.P. i in. (2019). Adult hippocampal neurogenesis is abundant in neurologically healthy subjects and drops sharply in patients with Alzheimer’s disease. Nature Medicine, 25(4), 554–560.
Erickson, K.I., Voss, M.W., Prakash, R.S. i in. (2011). Exercise training increases size of hippocampus and improves memory. PNAS, 108(7), 3017–3022.
Kempermann, G., Song, H., Gage, F.H. (2015). Neurogenesis in the Adult Hippocampus. Cold Spring Harbor Perspectives in Biology, 7(9).

Ten artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji ze specjalistą.